Áp lực tài nguyên và thách thức từ khai thác cát tự nhiên
Trong bối cảnh ngành xây dựng đang chịu áp lực ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, khan hiếm tài nguyên và yêu cầu giảm phát thải, chương trình Cà phê Net Zero số 31 với chủ đề “Xanh hóa ngành xây dựng từ góc nhìn vật liệu: Thách thức & Giải pháp” do NET ZERO VIỆT NAM tổ chức, với sự đồng hành tài trợ của Hội Gỗ Xây Dựng Thành phố Hồ Chí Minh, đã diễn ra vào sáng ngày 15/03/2026 tại Family Garden – Net Zero Hub HCMC. Chương trình trở thành một diễn đàn chuyên môn quan trọng nhằm kết nối các bên liên quan và thúc đẩy đối thoại về chuyển đổi xanh trong lĩnh vực xây dựng và vật liệu xây dựng tại Việt Nam. Không chỉ dừng ở chia sẻ thông tin, chương trình hướng đến việc định hình các giải pháp khả thi, gắn với thực tiễn thị trường và lộ trình phát triển bền vững của ngành.
Một trong những nội dung trọng tâm được thảo luận tại chương trình là áp lực ngày càng lớn đối với nguồn cát tự nhiên – loại tài nguyên thiết yếu trong xây dựng nhưng đang dần cạn kiệt. Trong phần trình bày, ông Hà Huy Anh, Thạc sĩ Quy hoạch Vùng và Đô thị, Quản lý Quốc gia Dự án Quản lý Cát bền vững tại WWF-Việt Nam, đã phân tích tình trạng thiếu hụt trầm tích và những thay đổi trong chế độ thủy văn tại lưu vực Mekong River đang làm suy giảm khả năng chống chịu của Đồng bằng sông Cửu Long. Theo các phân tích được chia sẻ tại chương trình, nếu tiếp tục khai thác như hiện nay, trữ lượng cát di động trong khu vực có thể cạn kiệt trong khoảng một thập kỷ tới, kéo theo hàng loạt hệ lụy như sụt lún nền đất, sạt lở bờ sông và gia tăng nguy cơ ngập lụt.
Bên cạnh những phân tích ở cấp độ lưu vực và tài nguyên, diễn giả cũng nhấn mạnh rằng nhu cầu xây dựng ngày càng gia tăng đang làm gia tăng áp lực lên nguồn cát tự nhiên. Việc khai thác cát quá mức trong nhiều năm qua không chỉ gây sạt lở bờ sông và suy giảm hệ sinh thái mà còn làm tăng chi phí vật liệu xây dựng và đặt ra nhiều rủi ro trong quản lý tài nguyên. Trong bối cảnh đó, ngành xây dựng được cho là khó có thể tiếp tục phụ thuộc hoàn toàn vào cát tự nhiên như trước đây, mà cần từng bước chuyển dịch sang các giải pháp vật liệu bền vững hơn.
Vật liệu thay thế và các giải pháp công nghệ cho xây dựng phát thải thấp
Song song với việc nhận diện thách thức, chương trình cũng đặt ra câu hỏi về mô hình phát triển của ngành xây dựng trong tương lai. Nhiều chuyên gia cho rằng việc chuyển đổi sang hướng tiết kiệm tài nguyên cần bắt đầu từ tư duy thiết kế. Áp dụng nguyên tắc kinh tế tuần hoàn ngay từ giai đoạn đầu của công trình giúp tối ưu hóa sử dụng vật liệu, kéo dài vòng đời công trình và tạo điều kiện cho tháo dỡ, tái sử dụng hoặc tái chế trong tương lai. Cách tiếp cận này được xem là chìa khóa để giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên đồng thời giảm phát thải trong toàn bộ vòng đời công trình.
Trong bối cảnh đó, các giải pháp vật liệu thay thế cát sông đã được giới thiệu với nhiều minh chứng từ nghiên cứu và thực tiễn tại khu vực phía Nam. Một số loại vật liệu như cát nghiền (manufactured sand), tro trấu, tro bay, tro bã mía, xỉ lò cao, bê tông tái chế và các phụ phẩm công nghiệp có thể thay thế từ một phần đến toàn bộ cốt liệu trong các ứng dụng khác nhau, từ bê tông, gạch, vữa cho đến lớp nền đường. Tùy theo mục đích sử dụng, tỷ lệ thay thế có thể dao động từ khoảng 20% đến 100%, mở ra dư địa đáng kể cho việc giảm phụ thuộc vào cát tự nhiên trong tương lai.
Trong số các giải pháp được thảo luận, cát nghiền được xem là một hướng đi có tiềm năng triển khai rộng rãi trong ngắn và trung hạn. Loại vật liệu này có thể thay thế phần lớn cát tự nhiên trong nhiều ứng dụng như bê tông và xây tô, đồng thời mang lại lợi thế về nguồn cung chủ động, chất lượng ổn định và khả năng kiểm soát thành phần vật liệu. Tuy nhiên, để cát nghiền được sử dụng rộng rãi hơn trong thị trường xây dựng, các chuyên gia cho rằng vẫn cần hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng cũng như sự thay đổi trong thói quen và nhận thức của các bên tham gia chuỗi giá trị xây dựng.
Ở góc độ công nghệ, Cà phê Net Zero cũng cập nhật nhiều xu hướng mới nhằm giảm phát thải trong sản xuất vật liệu xây dựng. Trong đó, công nghệ dưỡng hộ CO₂ cho bê tông cho phép cố định khí CO₂ trong cấu trúc vật liệu đồng thời cải thiện một số chỉ tiêu kỹ thuật. Bên cạnh đó, các sáng kiến tái chế bê tông phế thải để lưu giữ carbon cũng đang được quan tâm, cùng với các giải pháp giảm phát thải trong sản xuất xi măng và thép như đồng xử lý nhiên liệu thay thế, thu hồi nhiệt phát điện và ứng dụng công nghệ thu hồi – lưu trữ – sử dụng CO₂.
Vai trò chính sách và hợp tác đa bên trong chuyển đổi xanh ngành xây dựng
Chương trình cũng nhấn mạnh vai trò của khung chính sách và cơ chế thị trường trong thúc đẩy chuyển đổi xanh của ngành xây dựng. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp vẫn còn thận trọng khi áp dụng vật liệu mới do thiếu hướng dẫn kỹ thuật cụ thể, lo ngại về chất lượng cũng như tâm lý quen sử dụng vật liệu truyền thống. Do đó, việc hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, hướng dẫn sử dụng vật liệu thay thế cũng như các cơ chế hỗ trợ đổi mới công nghệ được xem là yếu tố quan trọng để thúc đẩy quá trình chuyển đổi.
Song song với đó, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện các công cụ hỗ trợ như sàn giao dịch carbon trong nước, cơ chế tài chính xanh và các chương trình hợp tác quốc tế về khử carbon cho ngành công nghiệp nặng. Những yếu tố này được kỳ vọng sẽ tạo động lực cho doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và thích ứng với các tiêu chuẩn phát triển bền vững ngày càng khắt khe trên thị trường quốc tế.
Thông qua Cà phê Net Zero, WWF-Việt Nam kỳ vọng thúc đẩy hợp tác đa bên giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và các tổ chức phát triển nhằm xây dựng hệ sinh thái đổi mới cho ngành xây dựng. Các hướng hợp tác tiềm năng bao gồm nâng cao năng lực đo lường và kiểm kê phát thải, hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật cho vật liệu thay thế, thí điểm các mô hình công trình sử dụng vật liệu tái chế và phát triển chuỗi cung ứng vật liệu phát thải thấp.
Trong dài hạn, chuyển đổi sang mô hình xây dựng phát thải thấp không chỉ giúp giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên mà còn mở ra cơ hội cho đổi mới công nghệ, phát triển vật liệu mới và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành xây dựng Việt Nam trong xu hướng xanh hóa toàn cầu. Thông điệp chung được rút ra từ chương trình là: tương lai của ngành xây dựng bền vững sẽ khó có thể tách rời các giải pháp vật liệu thay thế cát tự nhiên.
