Ngành gỗ hội nhập sâu, yêu cầu ngày càng khắt khe
Trong khuôn khổ Diễn đàn “Đảm bảo nguyên liệu gỗ hợp pháp hướng tới phát triển lâm nghiệp bền vững tại Việt Nam”, do Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm phối hợp cùng Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ) và các đối tác tổ chức ngày 11–12/9 tại TP. Hồ Chí Minh, ông Võ Quang Hà – Chủ tịch TAVICO Group, Chủ tịch Hội Gỗ Xây dựng TP.HCM (SAWA), Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Gỗ & Thủ công mỹ nghệ Đồng Nai (DOWA) đã tham dự và có bài trình bày tại Chủ đề 3: Hành động cho công tác xác minh trong chuỗi giá trị gỗ và thủ tục cấp phép FLEGT.
Trong tham luận “Chuỗi cung ứng gỗ Acacia có chứng chỉ – Nền tảng đáp ứng EUDR và thị trường quốc tế”, ông Hà giới thiệu mô hình liên kết tại TAVICO Xuân Lộc (Đồng Nai) như một trường hợp cụ thể minh họa cho cách xây dựng chuỗi cung ứng gỗ hợp pháp và bền vững.
Trong bối cảnh ngành gỗ Việt Nam hội nhập ngày càng sâu, thách thức cũng lớn dần. EU ban hành Quy định chống mất rừng (EUDR), yêu cầu sản phẩm gỗ phải chứng minh không liên quan đến phá rừng và có dữ liệu địa lý đầy đủ. Hiệp định VPA/FLEGT quy định gỗ xuất khẩu sang EU phải có giấy phép FLEGT, trong khi Đạo luật Lacey của Mỹ mở rộng sang cả sản phẩm gỗ và lâm sản. Những chuẩn mực này không chỉ dừng lại ở pháp lý, mà còn bao gồm các yếu tố về môi trường, lao động và trách nhiệm xã hội.
Trong bức tranh ấy, cây keo (Acacia) – được ví như “quốc cây” của ngành gỗ – giữ vai trò then chốt. Việt Nam hiện có hơn 2,3 triệu hecta rừng trồng keo, chiếm một nửa tổng diện tích rừng trồng và cung cấp 25–27 triệu m³ gỗ mỗi năm. Tuy vậy, mới chỉ 19% diện tích có chứng chỉ FSC – “tấm hộ chiếu” để bước vào thị trường cao cấp. Khoảng cách lớn giữa tiềm năng và thực tế này đặt ra yêu cầu cấp bách về minh bạch và bền vững trong chuỗi cung ứng.
Mô hình Xuân Lộc – liên kết ba bên
Trong tham luận, ông Hà dẫn chứng mô hình đang triển khai tại Xuân Lộc, Đồng Nai như một minh họa cụ thể cho hướng đi xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch. Hơn 300 hộ trồng rừng nhỏ lẻ với diện tích khoảng 3.200 ha đã liên kết cùng doanh nghiệp và chính quyền để phát triển vùng keo có chứng chỉ FSC.
Người dân được tổ chức thành nhóm để tham gia chứng chỉ, qua đó đảm bảo đầu ra ổn định. Doanh nghiệp đóng vai trò cầu nối, hỗ trợ kỹ thuật và kết nối với thị trường xuất khẩu. Chính quyền địa phương tham gia ở khâu thủ tục, chính sách và định hướng phát triển vùng nguyên liệu tập trung.
Theo ông Hà, mô hình này cho thấy khi ba bên cùng đồng hành, chuỗi cung ứng gỗ có thể vận hành minh bạch và bền vững. Không chỉ đáp ứng yêu cầu pháp lý, mô hình còn góp phần nâng cao giá trị kinh tế cho người trồng rừng, tạo thêm việc làm tại địa phương và củng cố uy tín của doanh nghiệp trong xuất khẩu.
Những nút thắt còn tồn tại
Tuy vậy, câu chuyện Xuân Lộc cũng phản ánh những khó khăn mà toàn ngành đang đối mặt. Chi phí chứng chỉ FSC hiện vẫn ở mức cao, trở thành rào cản lớn đối với nông hộ nhỏ và doanh nghiệp vừa, nhỏ. Có doanh nghiệp đã đầu tư chứng chỉ, nhưng cả ba lần tham gia đấu giá gỗ đều thất bại, cho thấy những bất cập trong cơ chế thị trường.
Một thách thức khác là tín dụng xanh. Dù được kỳ vọng sẽ là nguồn vốn hỗ trợ phát triển rừng bền vững, nhưng thực tế lại khó tiếp cận do thủ tục phức tạp và yêu cầu thế chấp cao. Các hộ trồng rừng quy mô nhỏ gần như không thể vay, khiến nguồn vốn này chưa phát huy hiệu quả. Bên cạnh đó, năng lực quản lý và khả năng tuân thủ các quy trình minh bạch hồ sơ của nhiều nông hộ còn hạn chế.
Từ thực tiễn, ông Hà nhấn mạnh: xác minh nguồn gốc và thủ tục cấp phép FLEGT không chỉ là nghĩa vụ pháp lý, mà còn là cơ hội nâng cao giá trị và thương hiệu của gỗ Việt trên thị trường toàn cầu. Để nắm bắt cơ hội này, ngành gỗ cần nhiều hơn những mô hình liên kết hiệu quả, cơ chế tài chính phù hợp và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên.
Câu chuyện Xuân Lộc chỉ là một lát cắt, nhưng đủ để thấy rằng “hợp pháp” và “bền vững” không còn là khẩu hiệu, mà đã trở thành giấy thông hành bắt buộc để gỗ Việt vươn xa trên thị trường quốc tế.